شوكت ومجد گذشته را به دست نخواهند آورد . . اين گروه از اروپائيان چنين گمان كرده اند كه بين اعتقاد به قضاء وقدر واعتقاد به مذهب جبريها كه معتقدند انسان در همه اعمال وافعال خود ، مجبور است واز خود صاحب اختياري نيست ، هيچ گونه فرقى وجود ندارد . ولى بايد گفت كه اين پندارهاى دروغ وگمانهاى نادرست را دشمنان اسلام ساخته اند ودر واقع بر مسلمانان تهمت زده اند ، زيرا در دنياي امروز ، هيچ مسلمانى أعم از شيعي وسنى وحتى زيدي وإسماعيلي و . . كه معتقد به جبر محض بوده وخود را در أمور ، هيچ كاره وبي اختيار كامل بداند ، وجود خارجي ندارد ، بلكه همه اين فرقه ها ومذاهب اسلامى ، عقيدة دارند كه يك قسمت از اختيار أمور واعمال آنان به دست خودشان است وهمين اختيار واراده ، مناط وملاك پاداش وكيفر ، ثواب وعقاب خواهد بود . بله در بين مسلمانان ، در قرون نخستين ، فرقه اى پيدا شدند كه آنها را ( جبري ) مى ناميدند . آنان مى گفتند كه انسان در هر كارى كه انجام مى دهد ، مجبور است واز خود هيچ گونه اختيار واراده اى نمى تواند داشته باشد . آنان چنين پنداشتند كه بين اينكه انسان ، دهان ودندان خود را براي خوردن چيزى به حركت درآورد با آنكه از شدت سرما بلرزه در آيد هيچ فرقى وجود ندارد . ولى بايد توجه داشت كه اكثريت مسلمانان ، عقيدة اين فرقه را جزء مسائل سفسطى وبي پايه خواندند . ودر سايه همين مخالفتها ، اين فرقه دوامى پيدا نكرد ودر أواخر قرن چهارم هجرى ، هواداران آن به كلى منقرض شده وجز نامى از آنان باقي نماند . بدون شك ، اعتقاد به قضاء وقدر ، همانند اعتقاد به جبر نيست واز لوازم ومقتضيات آن نيز ، پديد آمدن مطالبى نيست كه بعضي از اروپائيان آن را بيان كرده اند .